Onderzoek bultrug

Waaraan is de bultrug overleden?

Onderzoekers van de Universiteit Utrecht hebben sectie verricht op het lichaam van de bultrug. Hun conclusie is dat de bultrug is overleden aan de gevolgen van uitgebreide acute spierschade.

De spieren van zo’n zwaar zeezoogdier (de bultrug woog 16.000 kg.) beschadigen door de grote druk die ontstaat als hij op het land ligt. Een andere oorzaak kan liggen in de inspanningen van het dier om los te komen. De beschadigde spieren waren namelijk ook aan de bovenliggende linkerkant van het dier zichtbaar.

De spierschade is ontstaan tussen één en zes dagen voor het overlijden van de bultrug. Het is dus niet te zeggen of de spieren al beschadigd waren voordat het dier strandde. De spierschade was zo groot, dat de bultrug niet meer kon zwemmen.

Hoe komt het dat de bultrug is gestrand?

Met een walvis die strandt, moet iets mis zijn. Maar helaas konden de onderzoekers van de Universiteit Utrecht de oorzaak van de stranding van de bultrug niet meer achterhalen. Door vergaande ontbinding waren de organen niet eens meer herkenbaar, wat goed onderzoek onmogelijk maakte.

Was de bultrug ziek?

Over de gezondheidstoestand van deze bultrug is door de vergaande ontbinding weinig te melden. De bultrug was goed doorvoed, dus het dier heeft voor de stranding goed kunnen eten. De maag was leeg doordat het gestrande dier dagen niet meer had gegeten. De walvis had staar aan het linkeroog, de oorzaak hiervan is niet meer vast te stellen.

De onderzoekers vonden aanwijzingen dat de bultrug oververhit is geweest, waarschijnlijk ook al voor het overlijden. Dit kan gebeurd zijn doordat de walvis dagenlang op het droge heeft gelegen, waardoor het dier niet goed kon afkoelen en de interne temperatuur snel is opgelopen, tot zeker 42 graden Celsius.

Waarom ontbindt een walvis zo snel?

Een walvis is een zoogdier met een lichaamstemperatuur vergelijkbaar met die van de mens. Alle walvissen hebben een dikke onderhuidse speklaag, die ze beschermt tegen het koude zeewater. Als een walvis op het droge komt te liggen, blijft de speklaag gewoon isoleren. Lucht voert warmte echter veel slechter af dan zeewater waardoor de interne temperatuur van het dier snel oploopt. Dit is ook de reden waardoor de organen van de bultrug zo snel zijn gaan ontbinden na overlijden.

Waarom heeft het zo lang geduurd voordat de bultrug werd onderzocht?

Op zondag 16 december rond 11.00 uur is vastgesteld dat de bultrug was overleden. Het was duidelijk dat de ontleding niet op de Razende Bol kon plaatsvinden, omdat de plek niet bereikbaar is met zwaar materieel. Bovendien zou vanwege de getijdewerking de werkperiode te kort zijn en niet veilig voor de medewerkers van Universiteit Utrecht en Naturalis. De walvis moest dus versleept worden naar een droge plek met werkvoorzieningen. Maandagochtend is besloten dat Rijkswaterstaat diezelfde avond het lichaam van de bultrug zou verslepen naar de haven van het NIOZ op Texel. Dinsdagochtend 18 december is de walvis daar aan land getakeld waarna rond 11.00 uur de ontleding begon.

Was de bultrug verdwaald?

Een belangrijke oorzaak van een stranding kan zijn dat een walvis navigatieproblemen had. Dit is te zien aan beschadigingen van de haartjes in het gehoororgaan, zogeheten epitheelcellen. Deze moeten echter heel vers zijn om er nog iets over te kunnen zeggen. “Het gehoororgaan zit diep in de kop van een walvis, dus het duurt even voordat je erbij bent,” zegt Steven van der Mije, collectiebeheerder bij Naturalis Biodiversity Center en hoofd van het Walvisteam. “Eigenlijk zijn we hiervoor bij elke gestrande walvis bijna altijd te laat.” In het geval van de bultrug zijn de epitheelcellen helemaal vergaan; alleen het gehoorbeen is over, maar daar is niets aan te ontdekken.

Wat voor onderzoek doet Naturalis aan de bultrug?

Naturalis doet zelf geen onderzoek aan het skelet van de bultrug. Wij beheren de natuurhistorische collectie van Nederland; daarin wordt het skelet opgenomen. Onderzoekers wereldwijd die geïnteresseerd zijn in evolutie en ontwikkeling van zeezoogdieren, kunnen het skelet komen opmeten en onderzoeken.

Wat voor onderzoek gebeurt er nog meer aan de bultrug?

Buiten de doodsoorzaak is er meer te leren van een overleden zeezoogdier. Ander wetenschappelijk onderzoek dat nog plaatsvindt, is naar genetische afkomst. Hiervoor zijn huidmonsters genomen voor DNA-analyse, waarmee verwantschap kan worden aangetoond met bestaande groepen bultruggen. Er is ook toxicologisch onderzoek gestart naar de chemische residuen in het vetweefsel, zodat we weten wat voor stoffen en mogelijke vervuiling er in het voedsel van de bultrug zaten. De resultaten van deze onderzoeken laten nog een paar maanden op zich wachten.
 
Op de bultrug zijn walvisluizen aangetroffen behorend tot de soort Cyamus boopis, een walvisluis die specifiek op deze soort leeft. Er zijn enkele exemplaren verzameld voor de collectie van Naturalis.

Foto’s van de staartvin van de bultrug worden aan meerdere internationale databases met bultrugstaarten gezonden. De onderstaarttekening van bultruggen verschilt per individu, zodat die fungeert als een vingerafdruk. Mogelijk is via de databases terug te vinden om welk individu het hier gaat.

Waar is de bultrug nu?

Alle skeletdelen van de bultrug zijn bij Naturalis in een bak met water van 40 °C gelegd, een zogeheten maceratiebak. Bacteriën breken de vleesresten dan snel af waardoor de botten schoon worden. Op dit moment worden de botten uit de maceratiebak gehaald. Daarna spoelen we de botten en bleken ze met 4% waterstofperoxyde. Daarna gaan we weer spoelen en dan drogen. Ten slotte komt er een etiket bij en gaat het skelet de wetenschappelijke collectie in.

Is de bultrug straks te bezichtigen in museum Naturalis?

Het skelet wordt opgenomen in onze wetenschappelijke collectie, alleen toegankelijk voor onderzoekers en is dus niet voor publiek te zien. Wellicht krijgt het ooit een plaats in museum Naturalis, maar zeker niet op korte termijn.