NCB Naturalis

De Siebold-collectie

‘Ik zal Japan niet eerder verlaten dan nadat ik een uitvoerige beschrijving van het land heb gemaakt, en alle materiaal voor een Japans museum en een flora bijeen heb vergaard’ - P.F. von Siebold

Philipp Franz von Siebold werkte als arts in Japan en was, samen met Heinrich Bürger de enige die tussen 1823 en 1829 verzamelde in het land. De collectie die Von Siebold op zijn twee reizen naar Japan bijeenbracht, omvat tienduizenden objecten. De voorwerpen zijn verspreid over Nederland en Duitsland maar er zijn ook voorwerpen in Rusland, Japan en Engeland terecht gekomen. Het grootste deel van de objecten van de eerste reis naar Japan bevindt zich in Leiden. De etnografische objecten staan in het Rijksmuseum voor Volkenkunde en de mineralen, botanische en zoölogische voorwerpen zijn in Naturalis te vinden. Deze unieke verzameling geeft een beeld van de flora en fauna in het Japan van de negentiende eeuw maar ook van de toewijding van Von Siebold aan zijn onderzoek en zijn enorme verzameldrang.

De Siebold-collectie

Von Siebold had als één van de weinige Nederlanders toestemming om het haveneiland Deshima, waar Nederlandse handelaren verbleven, te verlaten. Hij mocht rond Nagasaki geneeskrachtige kruiden verzamelen en maakte een hofreis naar Edo (het huidige Tokyo). Hij had daarom veel mogelijkheden om naturhistorisch onderzoek te doen. Ook had hij gemotiveerde leerlingen en medereizigers die veel planten en dieren voor hem verzamelden. Er werden hem regelmatig objecten aangeboden door voorbijgangers en hij kreeg eveneens bijzondere voorwerpen van patiënten die hij behandelde.

Von Siebolds collectie van natuurhistorische objecten omvat in totaal 200 zoogdieren, 900 vogels, 750 vissen, 170 reptielen, meer dan 5000 ongewervelde dieren, 2000 verschillende soorten planten en 12.000 herbariumexemplaren. Een groot deel hiervan bevindt zich in de opslagtoren van Naturalis. Vier grote ladingen materiaal werden door Von Siebold naar Leiden gezonden. Na diens vertrek uit Japan neemt Bürger het werk over en stuurt eveneens een aantal kisten met materiaal naar Nederland. De Von Siebold Collectie was de eerste grote verzameling van Japan in Europa en bevat veel tot dan toe onbekende dier- en plantensoorten. Sommige daarvan zijn nu uitgestorven in Japan. 

De Botanische Collectie

De botanische collectie van Von Siebold wordt bewaard in het voormalige Nationaal Herbarium, sinds de fusie van 2010 onderdeel van Naturalis. Naast gedroogde herbariumexemplaren en planten op alcohol is er ook een verzameling houtmonsters aanwezig. Von Siebold stuurde eveneens levende planten naar Nederland. Slechts een klein deel overleefde de reis. Vijftien planten groeien nog steeds in de Hortus in Leiden. Veel Japanse planten die tegenwoordig in Nederlandse en Europese tuinen voorkomen zijn door Von Siebold geïntroduceerd. Bijvoorbeeld verschillende soorten Hortensia's. 

De herbariumvellen worden bewaard in dozen en kasten onder gunstige omstandigheden. Voor een verzameling die bijna 200 jaar oud is en een reis van Japan naar Nederland heeft doorstaan zijn de planten in erg goede staat. Een deel van de gedroogde planten is door de Japanners van wie Von Siebold deze kreeg samengevoegd in boeken.  In één van deze boeken ontbreken een aantal planten. Waarschijnlijk heeft hij deze uit het boek geknipt voor verder onderzoek toen hij zijn objecten terug moest geven aan de Nederlandse staat, die wettelijk gezien eigenaar was van de verzameling. 

Een bijzondere plant in de collectie is Hydrangea otaksa. Deze plant is één van de nieuwe soorten die Von Siebold in Japan gevonden heeft. Hij heeft de plant vernoemd naar zijn Japanse vrouw. Verschillende van de herbariumvellen zijn door de Japanse verzamelaars van aantekeningen voorzien over bijzonderheden van de plant, hoe ze eraan gekomen zijn en waar de plant voor gebruikt wordt. Op de foto is één van deze aantekeningen afgebeeld. Er staat geschreven: ‘allerfenijnige kruid van Japan, als men een … blad eet, dan volgt de dood op.’  

Von Siebold werkte samen met hoogleraar botanie Joseph Gerhard Zuccarini aan de Flora Japonica: een beschrijving van de planten van Japan. Zuccarini maakte de wetenschappelijke beschrijvingen en zorgde voor detailtekeningen. Von Siebold schreef over de verspreiding en het gebruik in onder andere de geneeskunst. Helaas stierf Zuccarini in 1848 en is het werk pas in 1870 voltooid door Friedrich Anton Miquel, toenmalig directeur van het Nationaal Herbarium. Het werk is bijzonder vanwege de uitgebreide informatie en tekeningen maar ook omdat een groot deel van de plantensoorten voor het eerst beschreven werd. 

De Zoölogische Collectie

De fauna die Von Siebold op Japan verzameld heeft omvat zoogdieren, knaagdieren, vogels, vissen en kreeften, zowel opgezet als op sterk water. Door eerdere onderzoekers was al geschreven over  Japanse diersoorten maar pas met het werk van Von Siebold en Bürger werd de fauna van Japan goed in beeld gebracht. In de collectie bevinden zich uitgestorven soorten zoals de Japanse wolf en de zeeleeuw. Een aantal ‘nieuwe’ soorten is naar Bürger vernoemd als dank voor zijn bijdrage aan de wetenschap.

De dieren die Von Siebold in Japan kreeg voor zijn verzameling waren deels al geprepareerd. De objecten zijn in Naturalis opgezet of opnieuw geprepareerd. De voorwerpen geven daarom ook informatie over de manier van prepareren in Japan en de verandering in prepareermethodes door de tijd heen. Omdat Von Siebold veel objecten gekregen heeft is de exacte vinddatum van veel voorwerpen niet bekend. 

Een bijzonder object in de collectie is het hondje van Von Siebold. In Japan vond men het maar vreemd dat hij zoveel waarde hechtte aan een dier. Toen hij terugkeerde naar Nederland nam hij het hondje mee en na zijn dood is het dier opgezet. Behalve het hondje nam Von Siebold een levende aap, tanuki (wasbeerhondje) en twee reuzensalamanders mee. Slechts één van de salamanders kwam in Nederland aan, het dier had onderweg zijn soortgenoot opgegeten. De overgebleven salamander verbleef tien jaar lang in het toenmalige Rijksmuseum voor Natuurlijke Historie en werd toen afgestaan aan de Amsterdamse dierentuin Natura Artis Magistra. Alle dieren werden na hun dood opgezet. 

De Zoölogsiche collectie is tussen 1844 en 1850 beschreven in de Fauna Japonica door C.J. Temminck, eerste directeur van het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie in Leiden. Daarnaast werden delen geschreven door H. Schlegel, conservator gewervelde dieren en W. de Haan, conservator ongewervelde dieren. Von Siebold was redacteur van de serie, een combinatie van wetenschappelijke beschrijvingen en gedetailleerde tekeningen.

De Prenten Collectie

Behalve de zoölogische en botanische objecten uit de verzameling van Von Siebold bezit Naturalis ook een verzameling waterverfschilderingen. De prenten zijn gemaakt door de Japanse kunstenaar Kawahara Keiga. Keiga vergezelde Siebold eveneens op de hofreis naar Edo en maakte onderweg tekeningen van planten, dieren, mensen, landschappen en Japanse gebruiken. 

Het maken van tekeningen was noodzakelijk om de dieren- en plantensoorten goed te kunnen beschrijven. Niet alle objecten blijven even goed bewaard en dat zou betekenen dat na verloop van tijd bepaalde kenmerken van de soort niet duidelijk meer zichtbaar zijn. De planten en dieren in de verzameling werden daarom zo snel mogelijk na ontvangst getekend.De gedetailleerde afbeeldingen zijn ook gebruikt in de Flora en Fauna Japonica. 

Het belang van de collectie

Vóór het werk van Von Siebold en zijn assistent Bürger in Japan was er weinig bekend over de flora en fauna van het land. De verzameling heeft een grote bijdrage geleverd aan de kennis over de natuur van Japan. De verzameling is nog steeds belangrijk: regelmatig worden objecten gebruikt voor tentoonstellingen.

Een gedeelte van de voorwerpen uit de Von Siebold collectie maakt deel uit van de zogenaamde ‘typecollectie’. Een type-exemplaar is het voorbeeld exemplaar dat wordt gebruikt voor de beschrijving van de soort. Je kunt eraan zien welke kenmerken tot de soort horen en in welke kenmerken deze verschilt van andere soorten. 

Daarnaast worden de voorwerpen uit de Von Siebold collectie voor allerlei onderzoek gebruikt. In Japan zijn relatief weinig natuurhistorische objecten bewaard gebleven en daarom komen er ook Japanse onderzoekers naar Naturalis. Een voorbeeld van onderzoek dat wordt uitgevoerd is het vergelijken van uitgestorven flora en fauna met huidige flora en fauna. 

De collectie is zeker geen verzameling oude objecten die in een stoffige opslag staat. De voorwerpen zijn een belangrijke bron van kennis over het negentiende-eeuwse Japan en vertellen daarnaast het verhaal van een bijzondere verzamelaar.

Quote uit brief van Philipp Franz von Siebold op 18 november 1823 aan zijn oom Adam Elias von Siebold. Uit: Arlette Kouwenhoven ‘Von Siebold en Japan, zijn leven en werk’.