Naturalis - Doel van de expeditie

Onderzoekers willen meer te weten komen over de opkomst en ondergang van de wereld van de dodo

Doel van het onderzoek is te reconstrueren hoe de wereld van de dodo er uitzag voordat de mens haar vernietigde. Door middel van het combineren van verschillende onderzoeksspecialismen zal er een compleet beeld worden verschaft van het ecosysteem van de dodo. Verder zal onderzocht worden welke oorzaken geleid hebben tot het uitsterven van de unieke planten- en dierengemeenschappen op Mauritius.

Traditioneel worden de Nederlanders beschuldigd van het opeten van de laatste dodo's. Journaals van VOC-schepen vermelden dat dodo's werden gevangen en de kookpot ingingen, maar tegelijkertijd meldden de scheepslieden dat het dodo-vlees matig te eten was, op de borstpartij na. De dodo werd vanwege zijn taaie en niet erg smakelijke vlees ook wel 'Walghvogel' genoemd. Harde bewijzen dat Nederlanders op zo'n grote schaal op de dodo jaagden dat dit bedreigend was voor het voortbestaan van de soort ontbreken. Zo leverden systematische opgravingen op het Fort Frederik Hendrik - het hoofdkwartier van de VOC op Mauritius - geen enkel dodo-botje op. De verklaring voor het uitsterven wordt door steeds meer wetenschappers gezocht in het loslaten door de eerste kolonisten van ratten, varkens, honden, katten en apen op het eiland.

Het uiterst zeldzame puntje van de snavel van de dodo, gevonden
in de Mare aux Songes op 28 oktober 2005.

Onderzoeksdisciplines

Verschillende onderzoeksdisciplines zullen worden ingezet om de dodo-vindplaats Mare aux Songes systematisch op te graven. Geologisch onderzoek zal zich richten op de reconstructie van het oorspronkelijke landschap: hoe zag het eruit en hoe veranderde het door toedoen van de mens?

Met behulp van microfossielen (zoals stuifmeel) zal de natuurlijke ontwikkeling van de flora in kaart worden gebracht. Daarnaast zal worden vastgesteld hoe snel de ontbossing door mensen plaatsvond (verschillende tropische hardhoutsoorten zoals ebbenhout waren kostbare producten) en door welke (landbouw)gewassen het natuurlijke bos werd vervangen.

Het veldwerkonderzoek en het daarop volgende laboratoriumonderzoek zal op locatie worden gedocumenteerd met foto's en video. De studie van de botten op Mare aux Songes zal inzicht verschaffen in de samenstelling, diversiteit en populatie-opbouw van de verschillende diersoorten. Microscopisch bot-onderzoek zal antwoorden geven op vragen over de groei en ontwikkeling van de dieren. Isotopen-analyses van het bot kan verder inzicht verschaffen in het voedselpatroon van de verschillende diersoorten. Met DNA-onderzoek van de botten kan de evolutionaire oorsprong van de dieren achterhaald worden en kan aangetoond worden hoe snel zij zich aanpasten aan de eilandomstandigheden.

In totaal zullen meer dan vijftien onderzoeksinstituten, verenigd in de Mare aux Songes Research Group, de diverse aspecten van de dodo-wereld onderzoeken. Behalve de Nederlandse natuurwetenschappelijke instituten TNO en Naturalis maken Mauritiaanse onderzoeksinstituten deel uit van de groep. Ook het British Museum of Natural History is met onderzoekers vertegenwoordigd. Het onderzoek vindt plaats onder de paraplu van de Dodo Research Foundation.

Dodo's en reuzenschildpadden in de Mare aux Songes, Mauritius.
© kunstschilder Julian Hume, 1992

Aanleiding

Aanleiding voor het onderzoek zijn de vondsten die de Nederlandse onderzoekers Kenneth Rijsdijk en Frans Bunnik vorig jaar in Mare aux Songes deden. Hoewel er op deze plek eerder is gegraven, ontdekten zij een onaangetaste laag met een massagraf van botten van dodo's en andere uitgestorven endemische diersoorten (meerdere vogelsoorten en reuzenschildpadden) en diverse resten van plantensoorten (zaden en hout). Alle fossielen zijn zeer goed bewaard gebleven. Er zijn zelfs weke delen van planten gevonden en microfossielen, zoals stuifmeelkorrels en eencellige diatomeeën. De ontdekking heeft wereldwijd aandacht gekregen, ondermeer van het NOS journaal, BBC-Wereldnieuws en het wetenschappelijke vakblad Science.

Uniek erfgoed

Massa-opeenhopingen van goed geconserveerde fossielen zijn uiterst zeldzaam op oceanische eilanden. Zij zijn bij uitstek geschikt voor het bestuderen van ecosystemen die zich op een eiland geïsoleerd en ongestoord konden ontwikkelen. Dit in tegenstelling tot ecosystemen op de continenten, waar een grotere genetische uitwisseling optreedt en een meer complexe interactie tussen soorten plaatsvindt. Om deze redenen zijn oceanische eilanden bijzonder geschikt om de effecten van de mens op ecosystemen te bestuderen. Aangezien de eilanden van de Mascarenengroep, waartoe Mauritius behoort, pas in de zestiende eeuw zijn ontdekt, behoort het natuurlijke ecosysteem tot een van de jongste door de mens verstoorde ecosystemen van de wereld. De fossielen op de vindplaats Mare aux Songes zijn van uitstekende kwaliteit en bieden ongekende onderzoeksmogelijkheden. Doordat de massale opeenhoping een complete ecotoop vertegenwoordigt, heeft de vindplaats de potentie om op de werelderfgoedlijst van de UNESCO te komen.

Met de bouw van Fort Frederik Hendrik in 1638 waren de Nederlanders de eerste menselijke kolonisten van Mauritius. Het eiland was toen geheel bedekt door tropisch regenwoud en werd bewoond door endemische dieren, waaronder de dodo. Met de vestiging van de mens werden al snel de oorspronkelijke ecotopen aangetast, bossen werden gekapt en op grote schaal werd er op de dieren gejaagd. Honderdvijftig jaar later was het eiland aanzienlijk veranderd, grote delen van het oerbos waren vervangen door landbouwgrond met boerderijen en was de dodo uitgestorven. In deze periode stierven ook tal van andere endemische dieren- en plantensoorten uit. Vanaf de achttiende eeuw tot op heden is het overgrote deel van het eiland verder bebouwd geraakt en is door uitbreiding van de landbouw van het oerbos en de wereld van de dodo niets meer over.